Nowo pozyskany zbiór to materiały o wyjątkowej wartości historycznej i naukowej. Na dokumenty rodziny Sobieskich składają się między innymi akta członków rodziny, kwity oraz bogata korespondencja rodzinna i polityczna. Jest to zbiór niezwykle cenny i zróżnicowany. Dokumenty te wraz z korespondencją nigdy nie były wykorzystywane w badaniach historycznych. Wszystkie pozyskane akta pierwotnie przechowywane były w Archiwum Radziwiłłów, o czym świadczą osiemnastowieczne sygnatury, ale zapewne pod koniec XIX w. dostały się w ręce nieznanego kolekcjonera.
Na drugą grupę składają się oryginalne dokumenty związane z rodziną Tadeusza Kościuszki z lat 1543-1743, również ze zbiorów radziwiłłowskich, oraz akta dotyczące działalności wojskowej naczelnika powstania. Obejmują one różnorodne dokumenty powstałe między innymi w okresie wojny z Rosją w obronie Konstytucji 3 maja oraz powstania kościuszkowskiego. Szczególne znaczenie mają dokumenty wojskowe z czasów Powstania, w tym raporty składane Kościuszce przez księcia Józefa Poniatowskiego. Wśród wystawców dokumentów zidentyfikować można m.in. generałów Jana Henryka Dąbrowskiego, Józefa Jasińskiego, Karola Kniaziewicza i Józefa Zajączka. Źródło ich pochodzenia nie jest jeszcze znane. Materiały te zostaną poddane szczegółowej analizie, nie ma bowiem wątpliwości, że w chwili obecnej jest to jedna z najważniejszych spuścizn archiwalnych po Tadeuszu Kościuszce.
– Zbiór dokumentów Sobieskich i Kościuszki to wyjątkowe źródło wiedzy o dwóch wielkich postaciach naszej historii, które w różnych epokach symbolizowały wolność i niepodległość Rzeczypospolitej. Wiele z tych źródeł nigdy nie było przedmiotem badań historycznych. Ich analiza pozwoli nie tylko pogłębić wiedzę o epoce, ale również zweryfikować niektóre fakty historyczne. Odzyskiwanie, zabezpieczanie i udostępnianie dziedzictwa dokumentacyjnego to nasza misja, którą realizujemy z dumą i poczuciem odpowiedzialności. Dlatego deklaruję, że po zakończeniu niezbędnych prac konserwatorskich i opracowaniu naukowym, kopie cyfrowe wszystkich tych dokumentów zostaną udostępnione w domenie publicznej – dodaje dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych.
Podczas konferencji zaprezentowano m.in.:
• akt podziału majątku pomiędzy synów Jana III Sobieskiego z 1698 r. z podpisem królowej Marii Kazimiery
• dokument zawierając wywód przodków Teresy Kunegundy Sobieskiej
• raport generała Jana Henryka Dąbrowskiego złożony 26 maja 1809 r.
• będące na stałe w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych: tłok pieczętny króla Jana III Sobieskiego oraz jego akt elekcyjny, a także miedzioryt autorstwa Romeyna de Hooghe przedstawiający bitwę pod Chocimiem z 11 XI 1673 r.
– Archiwum Główne Akt Dawnych posiada najważniejsze polskie dokumenty historyczne, w tym zwłaszcza związane z historią Dawnej Rzeczypospolitej. Pozyskanie bezcennych dokumentów związanych z polskimi bohaterami narodowymi – Janem III Sobieskim oraz Tadeuszem Kościuszką jest wspaniałym uzupełnienie naszego zasobu, w znacznej części zniszczonego przez Niemców podczas II wojny światowej – powiedział Robert Kostro, dyrektor Archiwum Głównego Akr Dawnych.
Konferencja prasowa była również okazją do poinformowania o planach Archiwum Głównego Akt Dawnych na 2026 rok, związanych między innymi z termomodernizacją placówki, digitalizacją zasobu, działalnością naukową i popularyzatorską.
Archiwum przygotowuje się do termomodernizacji i remontu zabytkowego gmachu Pałacu Raczyńskich zaprojektowanego przez wybitnego architekta epoki stanisławowskiej Jana Chrystiana Kamsetzera, przebudowanego w okresie II RP przez Henryka Lalewicza. W ramach prac m.in. planowane jest osuszenie piwnic, wymiana instalacji, remont elewacji i Sali Balowej – jednej z najpiękniejszych warszawskich sal klasycystycznych.
W przyszłym roku AGAD planuje m.in. wystawę poświęconą Statutowi Łaskiego, w 520. rocznicę jego publikacji. Statut będący dziełem pomnikowym, wpisanym na listę Pamięć Świata UNESCO, niedawno poddany kompleksowej konserwacji, zostanie w przyszłym roku zaprezentowany szerszej publiczności wraz z innymi dokumentami z epoki Aleksandra Jagiellończyka.
