GRUPPA to jedna z najbardziej charyzmatycznych i wyrazistych formacji artystycznych lat 80. XX wieku w Polsce, a szerzej – w całej Europie Środkowo‑Wschodniej. Ryszard Grzyb, Paweł Kowalewski, Jarosław Modzelewski, Włodzimierz Pawlak, Marek Sobczyk i Ryszard Woźniak stworzyli w czasie politycznego napięcia i społecznej niepewności nowy język ekspresji: rozdzierająco szczery, gwałtowny i zuchwały. Ich malarstwo stało się reakcją na rzeczywistość stanu wojennego, narodowy marazm i erozję cywilnej odwagi.
Wystawa w Spectra Art Space prezentuje przede wszystkim dzieła powstałe w kluczowym okresie działalności GRUPPY. Artyści świadomie przeciwstawiali się estetyce minimalizmu, proponując malarstwo intensywne, emocjonalne, nasycone kolorem, ironią i groteską, a jednocześnie rozwijali działania performatywne – odczyty manifestów, pokazy, improwizowane happeningi. Ich obrazy były wizualnymi manifestami: osobistymi, lecz głęboko zanurzonymi w doświadczeniu społecznym ich pokolenia. Sześciu studentów warszawskiej ASP, wychowanków m.in. . Stefana Gierowskiego, Ryszarda Winiarskiego i Rajmunda Ziemskiego, odnalazło język sztuki niezwykle trafny i aktualny, dzięki czemu ich formacja szybko obrosła legendą. Łączyły ich wspólne kody kulturowe – literackie, muzyczne, filmowe i filozoficzne – które czyniły ich malarstwo komunikatywnym i formacyjnym dla całego pokolenia.
Jarosław Modzelewski wspominał w wywiadzie‑rzece z 2013 roku: „GRUPPA była miejscem, w którym dochodziło do spotkań rozmaitych idoli. Tam przychodził i Gombrowicz, i Malewicz, i Strzemiński, i Wróblewski. Można powiedzieć, że przez to GRUPPA składała się z większej liczby osób. (…) Wydaje mi się, że ta ‘odnowa’ odnosiła się do tradycji, do korzeni, że za nami stoją ludzie, którzy wcześniej robili sztukę i my jesteśmy im coś dłużni. (…) Intelektualnie i formalnie jesteśmy bardzo silnie powiązani z tradycją. GRUPPA była środowiskiem bardzo emocjonalnym, toteż te głosy z zaświatów też były intensywne i emocjonalne.”
Działając na marginesie oficjalnego dyskursu artystycznego, GRUPPA wniosła do polskiej sztuki lat 80. radykalną szczerość i autentyczne zaangażowanie. W czasach, gdy Polska żyła doświadczeniem Solidarności, a Europa Środkowo‑Wschodnia balansowała między pragnieniem wolności a represją, ich twórczość rezonowała z nastrojami zbiorowymi i stanowiła celny komentarz do codzienności, polityki, historii i tożsamości. Narodowe symbole, mity i „świętości”, które artyści często podważali, paradoksalnie jednoczyły odbiorców, przypominając o ciężarze polskiej tradycji. Tuż przed upadkiem muru berlińskiego i rozpadem sowieckiego imperium malarstwo GRUPPY uchwyciło emocjonalną mapę lęków i nadziei Polaków. Gdy naród wzywa, artyści odpowiadają – stając się towarzyszami. I braćmi.
GRUPPA w Starak Collection to konsekwentnie budowany od ponad piętnastu lat reprezentacyjny obraz tożsamości pokolenia. Obecność ich prac w kolekcji jest naturalnym rozwinięciem idei Andrzeja Wróblewskiego – duchowego patrona formacji. Jego postulat „Sztuka musi działać!” stał się dla członków GRUPPY artystycznym imperatywem i narzędziem reagowania na rzeczywistość.
Wśród prezentowanych dzieł znajduje się jedno z najbardziej emblematycznych płócien Marka Sobczyka – monumentalne „Gdzie się jeszcze w Polsce biją” z 1988 roku, obnażające absurd przemocy i dziedzictwa konfliktów, które ciążyły nad światem lat 80. Szczególnie mocno wybrzmiewa „Mon Cheri Bolshevique” Pawła Kowalewskiego z 1984 roku – praca osadzona w paradoksie polsko‑rosyjskich relacji, pełna ironii i przestrogi, balansująca między fascynacją rosyjską kulturą a świadomością jej imperialnego dziedzictwa. Obok znajdują się energetyczne gwasze Ryszarda Grzyba, operujące ostrym humorem i literackimi tytułami, które otwierają wielowarstwowe znaczenia. Ich ironia kontrastuje z ciszą i napięciem obrazów Jarosława Modzelewskiego, takich jak monumentalny „Sen z bronią”, gdzie postać w czerwonym garniturze, z pistoletem zasłaniającym twarz, przywołuje odindywidualizowane figury z „Rozstrzelań” Wróblewskiego. W „Budowniczym” Ryszarda Woźniaka – dziele o skali fresku i intensywnej kolorystyce – pojawia się postać człowieka „do góry nogami”, uczestniczącego być może w budowie systemu, którego sensu nie rozumie i nad którego logiką nie panuje. Z kolei „Chwila, w której człowiek i pies czują ten sam ból istnienia” Włodzimierza Pawlaka z 1986 roku zestawia czarne, ociekające kontury dwóch głów – ludzkiej i psiej – z białym pasem malowanym wałkiem, przywołującym estetykę PRL‑owskiej cenzury. To zarówno odniesienie do zamalowywanych przez milicję haseł opozycji, jak i egzystencjalny manifest.
Wystawa w Spectra Art Space to także kolejne spotkanie GRUPPY z kuratorką Anią Muszyńską. Ich pierwsza współpraca – legendarna wystawa „Przyznajemy się do winy. Prosimy o wybaczenie. Obiecujemy poprawę” w Galerii Program w 2002 roku – na nowo oświetliła figurację lat 80. w kontekście sztuki początku XXI wieku. Obecna ekspozycja prezentuje już klasyków o ugruntowanej pozycji w historii polskiej sztuki.
GRUPPA, założona w 1982 roku przez sześciu studentów warszawskiej ASP, działała intensywnie przez całą dekadę. Ich pierwsza wspólna wystawa – „Las, góra, chmura” – odbyła się 14 stycznia 1983 roku w pracowni Dziekanka i była bezpośrednią reakcją na stan wojenny. Ekspresyjne, pełne ironii i groteski malarstwo GRUPPY stało się jednym z najważniejszych komentarzy do absurdów PRL‑u. Do najważniejszych wystaw należą m.in.: „Las, góra, chmura” (1983), „Matka Premiera” (1984), „Kobieta ucieka z masłem” (1984), „Sztuka podziwu” (1985), „Twoim bohaterem hołoto jest nuda” (1986), „Grupa / Gruppen” (Sztokholm, 1987), „Avanguardia polacca” (Włochy, 1987), „Kuda Gierman” (Kassel, 1987), „Gruppa. Zaraz po Wielkiej Nocy” (1992), „Gruppa” – Zachęta (1992/1993), „Przyznajemy się do winy…” (2002). W 2023 roku ukazała się pierwsza monografia GRUPPY, wydana przez Jerke Art Foundation.
Anna i Jerzy Starakowie są właścicielami jednej z najważniejszych kolekcji polskiej sztuki współczesnej. Od ponad piętnastu lat aktywnie wspierają instytucje kultury i kluczowe wydarzenia artystyczne. Od 2013 roku, poprzez Spectra Art Space Fundacji Rodziny Staraków, patronują programowi wystaw w siedzibie fundacji przy ul. Bobrowieckiej 6 w Warszawie. Od 2017 roku Fundacja regularnie organizuje wystawy polskiej sztuki w ramach Biennale w Wenecji. W czerwcu 2024 roku Anna Woźniak‑Starak i Jerzy Starak zostali uhonorowani Złotymi Medalami „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” za wkład w międzynarodową obecność polskiej sztuki oraz wsparcie młodych twórców.
Źródło: Fundacja Rodziny Staraków
