Guzik Katyński, wykorzystywany w kampanii od 2007 roku, jest repliką jednego z artefaktów odnalezionych w dołach śmierci. Przez lata stał się rozpoznawalnym symbolem pamięci o polskich oficerach zamordowanych przez NKWD w 1940 roku. Współcześnie nabiera on dodatkowego znaczenia w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę oraz nasilających się prób podważania odpowiedzialności Związku Sowieckiego za zbrodnię katyńską. Przedstawiciele IPN zwracają uwagę, że w rosyjskiej przestrzeni publicznej powracają narracje przypisujące winę Niemcom, a w 2025 roku z cmentarzy w Katyniu i Miednoje usunięto polskie symbole wojskowe, w tym Order Virtuti Militari i Krzyż Kampanii Wrześniowej.
Ograniczony dostęp do miejsc pamięci, takich jak Katyń, Miednoje, Kuropaty, Bykownia czy Charków, sprawia, że szczególnego znaczenia nabierają działania symboliczne i edukacyjne. Muzeum Katyńskie pełni obecnie rolę przestrzeni, w której pamięć o ofiarach pozostaje żywa mimo braku możliwości oddania im hołdu w miejscu pochówku.
W tegorocznej edycji kampanii przypinkom towarzyszyć będą plakietki przedstawiające sylwetki dwudziestu wybranych ofiar zbrodni. Ich biografie zostaną przybliżone w materiałach informacyjnych, m.in. w mediach społecznościowych. Każdy guzik symbolizuje jedną przerwaną historię – los człowieka, którego życie zostało gwałtownie zakończone i przez lata poddawane fałszywym narracjom.
W działania kampanii włącza się również Instytut Pileckiego, który podkreśla znaczenie upamiętniania konkretnych osób i ich indywidualnych losów. Repliki guzików będą rozdawane nie tylko w Polsce, lecz także w Berlinie i Nowym Jorku, co ma podkreślić międzynarodowy wymiar pamięci o zbrodni. W wypowiedziach przedstawicieli Instytutu pojawia się także odniesienie do współczesnych wydarzeń, takich jak zbrodnie w Buczy, wskazujące na aktualność refleksji nad mechanizmami przemocy państw totalitarnych.
Akcja „Przypnij guzik pamięci” potrwa od 11 do 13 kwietnia. Przypinki będą dostępne m.in. w Muzeum Katyńskim w Warszawie, w galerii Kordegarda przy Krakowskim Przedmieściu, w oddziałach i delegaturach IPN w całym kraju, a także w Instytucie Pileckiego w Warszawie, jego oddziale w Augustowie oraz w placówkach w Berlinie i Nowym Jorku. Przewidziano również wysyłkę guzików do instytucji i organizacji prowadzących działania lokalne. Zgłoszenia przyjmowane są do 27 marca pod adresem sekretariat@muzeumkatynskie.pl.
Integralną częścią projektu jest pakiet edukacyjny przygotowany z myślą o szkołach. Obejmuje on m.in. mini-serial „Sztafeta”, opowiadający historię młodego człowieka poszukującego śladów pradziadka zamordowanego w Katyniu, materiał audiowizualny „Widziałem na własne oczy” z relacją Józefa Mackiewicza oraz wirtualną wystawę „Niepamięci”, poświęconą losom Polaków więzionych w sowieckich łagrach.
Kampania „Pamiętam. Katyń 1940” przypomina o konieczności troski o pamięć historyczną i odpowiedzialności za prawdę. W obliczu współczesnych prób jej podważania stanowi ważny element budowania świadomej wspólnoty obywatelskiej – zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami.
Źródło: NCK
