Ekspozycja prezentuje barwny i pełen fantazji świat ceramiki powstającej w Spółdzielni Pracy Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Kamionka” w Łysej Górze — miejscu, które przez dziesięciolecia było jednym z najważniejszych ośrodków polskiego wzornictwa.
Spółdzielnia „Kamionka” powstała w 1947 roku. Jej lokalizacja nie była przypadkowa: na terenie Łysej Góry znajdowały się bogate złoża doskonałej czerwonej gliny, dzięki czemu materiał do produkcji był zawsze pod ręką. Organizacją zakładu zajął się Franciszek Mleczko, który sprowadził fachowców, poniemieckie maszyny z Dolnego Śląska i stworzył nowoczesne zaplecze techniczne. Początkowo wytwarzano proste naczynia — dzbanki, doniczki, podstawowe formy użytkowe.
Przełom nastąpił w 1951 roku, kiedy do Łysej Góry przyjechał krakowski ceramik Bolesław Książek. Dla pracowników stał się nie tylko mistrzem, ale niemal domownikiem — człowiekiem, który tchnął w „Kamionkę” artystyczny rozmach. Eksperymentował ze szkliwami, technologiami, formami i dekoracjami, nie bojąc się żadnych wyzwań.
W 1952 roku Spółdzielnia otrzymała ogromne zamówienie z Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej w Warszawie — kilkanaście tysięcy płytek ceramicznych do dekoracji lokali usługowych. Żaden inny zakład w Polsce nie chciał podjąć się tego zadania. Książek opracował prototypy, a płytki wykonywały i ręcznie malowały uczennice łysogórskiej szkoły ceramicznej.
Wkrótce płyty z Łysej Góry zaczęły zdobić nowoczesną architekturę w całym kraju. Pod koniec lat 50. do podtarnowskiej wsi przyjeżdżali artyści plastycy i architekci, a „Kamionka” — wyposażona w piec tunelowy, nowoczesne maszyny i wykwalifikowaną kadrę — była w stanie wypalać zarówno małe kafle, jak i duże formy. Rocznie powstawało tu około 6 tysięcy metrów kwadratowych płyt ceramicznych.
W 1950 roku Spółdzielnia weszła w struktury CEPLiA (późniejszej Cepelii), dzięki czemu jej wyroby trafiały do sklepów w całej Polsce i były ważnym towarem eksportowym.
Ceramika z Łysej Góry była rozpoznawalna dzięki ręcznie malowanym dekoracjom. Początkowo dominowały motywy ludowe — roślinne, geometryczne, zwierzęce. Z czasem pojawiły się także nowoczesne wzory, a eksperymentalne szkliwa tworzyły na powierzchni naczyń abstrakcyjne, barwne układy.
Wśród najpopularniejszych wyrobów znajdowały się talerze, wazony, dzbany, świeczniki, serwisy do kawy i miodu. To właśnie te przedmioty — ozdobione kurami, lisami, końmi, łabędziami czy egzotycznymi żyrafami — będzie można zobaczyć na wystawie „Łysogórski zwierzyniec”.
W latach 70., już po odejściu Bolesława Książka, „Kamionka” rozszerzyła działalność o produkcję szkła. Jednak na początku XXI wieku zakład podzielił los wielu polskich manufaktur ceramicznych. W 2008 roku Spółdzielnia znalazła się w trudnej sytuacji ekonomicznej, a zainteresowanie nauką w szkole ceramicznej gwałtownie spadło. Dziś „Kamionka” jest w likwidacji, a w budynku szkoły działa Środowiskowy Dom Samopomocy.
Wystawa w MNK Szołayscy jest więc nie tylko prezentacją pięknych przedmiotów, lecz także hołdem dla miejsca, które przez dekady kształtowało polskie rzemiosło artystyczne.
Informacje o wystawie
Tytuł: Łysogórski zwierzyniec
Miejsce: MNK Szołayscy
Kuratorka: Bożena Kostych
Czas trwania: 16 maja – 28 września 2025
Źródło: Muzeum Narodowe Kraków
