Józef Czechowicz znany jest w historii sztuki przede wszystkim jako fotograf Wilna. W mieście tym osiadł w sierpniu 1865 roku i wkrótce rozpoczął pracę jako fotograf w wynajętych lokalach na Skopówce i na Antokolu. W 1867 roku posiadał już własny drewniany pawilon na skwerze miejskim przy Ogrodzie Botanicznym.
Malownicze panoramy miasta, pałac Słuszków górujący nad okolicą, widoki zabytkowych kościołów i miejskiej zabudowy, święty obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej, przykościelne ogrody i zaułki wileńskich ulic – to tylko niektóre z tematów, które można odnaleźć w fotografiach Czechowicza prezentowanych obecnie w MNW.
W Wilnie Czechowicz wyspecjalizował się w fotografowaniu uznaną już wówczas techniką, tzw. metodą kolodionową mokrą. Używał jako podłoża negatywu płyty szklanej, pokrytej wilgotnym kolodionem ze światłoczułymi związkami chemicznymi. Zaletą tej techniki był krótszy czas naświetlania negatywu, możliwość otrzymania dowolnej liczby odbitek i, co zwraca uwagę w wileńskich pejzażach, perfekcyjna ostrość obrazu. Każdy fotograf samodzielnie przygotowywał odczynniki chemiczne potrzebne do uzyskania najlepszego, czyli
jak najbardziej czułego kolodionu. Zdjęcie należało wykonać natychmiast, gdy pokryte kolodionem szkło było jeszcze wilgotne. Fotograf sam przygotowywał też papier albuminowy do wykonania odbitek. Każda fotografia jest więc zapisem rzemiosła swojego twórcy i nośnikiem silnych cech autorskich jego metody pracy.
Perfekcyjnie skomponowane i wykonane fotografie Czechowicza znalazły uznanie nie tylko w samym Wilnie czy wśród Polaków zamieszkałych na terenach innych zaborów, ale także w Paryżu, Petersburgu i Moskwie. W uznaniu dla swej pracy w 1876 roku Czechowicz został przyjęty do prestiżowego Francuskiego Stowarzyszenia Fotograficznego (Société de photographie française).
W zbiorach tej prestiżowej instytucji do dziś znajdują się odbitki zdjęć, które można zobaczyć teraz także w Gabinecie Fotografii MNW. Są to widoki Mostu Zielonego, Kościoła św. Kazimierza i wnętrza Kościoła św. Piotra i Pawła.
Czechowicz urodził się w 1818 roku w katolickiej rodzinie szlacheckiej w okolicach Połocka, w ówczesnej guberni witebskiej. Gimnazjum ukończył w Witebsku, po czym został urzędnikiem w Ministerstwie Wojny, gdzie pracował
do 1856 roku. Około 1853 roku w czasie przerwy w służbie wojskowej zainteresował się fotografią i otworzył zakład portretowy w Lublinie. W 1856 roku wyjechał do Paryża, gdzie poznawał tajniki technik fotograficznych. Po powrocie osiadł w Kijowie, a w 1861 roku przeniósł się do Witebska, gdzie na krótko otworzył pracownię fotograficzną. Później na stałe osiadł w Wilnie, gdzie pracował do swojej śmierci w 1888 roku.
Józef Czechowicz pozostawił zakład fotograficzny i całą spuściznę twórczą swojej wieloletniej życiowej partnerce Annie de Rotte (1845–1923). Po jego śmierci kobieta wyszła za mąż za malarza Wincentego Sleńdzińskiego i nadal
prowadziła pracownię fotograficzną, dodatkowo sygnując prace Czechowicza pieczęcią ze swoim nazwiskiem. Dzięki dbałości rodziny o spuściznę wybitnego fotografa zachowały się jego szklane negatywy. Muzeum Narodowe
w Warszawie pozyskało je w 1967 roku od Ludomira Sleńdzińskiego, syna Anny i Wincentego.
„Józef Czechowicz (1818–1888) – fotograf Wilna” to już XVII odsłona Gabinetu Fotografii, który jest częścią stałej Galerii Sztuki XIX Wieku MNW. Ze względów konserwatorskich fotografie są prezentowane rotacyjnie, w trzymiesięcznych odsłonach. Każda wystawa w Gabinecie to inny temat lub znaczący w historii tego medium twórca, każda też opiera się na zbiorach MNW. Gabinet Fotografii mieści się w stałej Galerii Sztuki XIX Wieku, co pozwala prześledzić związki między fotografią a innymi dziedzinami sztuki tej epoki. We wtorki wstęp na ekspozycję jest bezpłatny.
XVII odsłona Gabinetu Fotografii
„Józef Czechowicz (1818–1888) – fotograf Wilna”
15 września – 13 grudnia 2026
kuratorka wystawy: Danuta Jackiewicz (MNW)
Kolejna odsłona Gabinetu zostanie poświęcona innemu znakomitemu fotografowi, Konradowi Brandlowi, dokumentaliście i wizjonerowi, który wyprzedzał swoją epokę. Wystawa będzie dostępna od 16 grudnia 2026.
Źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie
