Adolph Menzel urodził się we Wrocławiu. W 1830 roku przeniósł się do Berlina,
z którym na stałe związał swoje życie. W wieku 16 lat przejął rodzinny warsztat
litograficzny i zaczął budować pozycję w środowisku sztuki. W 1833 rozpoczął
naukę w berlińskiej Akademii. Szybko ją przerwał, pozostał samoukiem i sam
kształtował swoją drogę artystyczną. Twórczość Menzla wymyka się prostym
klasyfikacjom. Jej rozwój przebiegał równolegle do przemian zachodzących
w sztuce XIX wieku – od biedermeieru i romantyzmu po realizm i historyzm.
Artysta bywa też uznawany za prekursora impresjonizmu w Niemczech. Jego
rysunki – dla artysty forma najbardziej osobista – to szkice do obrazów i studia
z natury, a także autonomiczne dzieła, samodzielne „obrazy na papierze”.
Ulubionym narzędziem Menzla był ołówek. Z czasem dołączył do niego fiszorek,
czyli ciasno zwinięty kawałek skóry lub papieru, którym artysta rozcierał linie,
tworząc na rysunku charakterystyczne smugi. Anegdota głosi, że Menzel
w swoim płaszczu miał aż osiem kieszeni, a w nich różnej wielkości szkicowniki,
wybierane w zależności od motywu, który chciał zarejestrować. Chętnie korzystał
też z graficznych technik akwaforty i litografii, tworząc całe cykle i pojedyncze
odbitki, ilustracje do książek i wizytówki. Sięgał także po malarstwo olejne.
Początkowo eksperymentował z doborem tematów i sposobem malowania – raz
precyzyjnym i opisowym, innym razem swobodnym i wrażeniowym.
W późniejszym okresie wybierał gwasz i akwarelę, a spontaniczność
i migawkowość malowanych scen podkreślały nieoczywiste kadry.
W 1839 roku Menzel otrzymał ambitne zlecenie zaprojektowania ilustracji
do książki „Historia Fryderyka Wielkiego” Franza Kuglera. Do tego zadania
przygotował się skrupulatnie: wykonał setki studiów rysunkowych, w których
analizował historyczne stroje, broń, biżuterię oraz realia życia sprzed stu lat.
Publikację cechował wyjątkowy poziom artystyczny. Odniosła ona ogromny
sukces i ugruntowała pozycję Menzla w środowisku berlińskich artystów. Po tym
zleceniu świat XVIII wieku przez kolejne kilkanaście lat stał się dla Menzla
głównym przedmiotem artystycznych zainteresowań. Zdobytą wiedzę
wykorzystał także w cyklach graficznych i obrazach olejnych.
Kronikarz codzienności władcy
Wśród obrazów olejnych Menzla uwagę zwracają kompozycje historyczne
ukazujące codzienne życie Fryderyka Wielkiego i jego otoczenia. Zamiast jednak
obrazów militarnego triumfu, Menzla interesował spacer władcy ze starym,
schorowanym generałem pruskiej armii. Równie istotne było życie kulturalne
i towarzyskie Fryderyka, przyjmującego Woltera i innych znamienitych gości
w poczdamskim pałacu Sanssouci. Menzel prace nad tymi dziełami zaczynał
najczęściej od wykonania szkicu olejnego, po którym tworzył studia
poszczególnych postaci.
Na przełomie lat 50. i 60. XIX wieku Menzel zaczął odchodzić od tematyki
związanej z XVIII wiekiem i zwrócił się ku otaczającej go współczesności.
Z równą uwagą obserwował sielski ogródek wielkomiejskiej restauracji, jak
i surowy, bezduszny plac fabryczny. Bohaterem jego dzieł było również światło.
Wydaje się, że ukazywany motyw był niekiedy jedynie pretekstem do badania
tego, jak oświetlenie wpływa na postrzeganie poszczególnych przedmiotów
i całych przestrzeni. Z racji pochodzenia w twórczości Menzla dominują tematy
niemieckie. Nie brakuje też innych wątków: warto zwrócić uwagę m.in. na grafikę
ilustracyjną do wierszy Adama Mickiewicza.
Wystawa jest pierwszą w Polsce tak szeroką prezentacją twórczości Adolpha
Menzla. Jej trzon stanowią rysunki i ryciny ze zbiorów Muzeum Narodowego
w Warszawie. Do MNW trafiły one dopiero po zakończeniu II wojny światowej,
kiedy w wyniku ustaleń politycznych w granicach Polski znalazły się należące
wcześniej do Niemiec Dolny Śląsk, Pomorze Zachodnie i część dawnych Prus
Wschodnich. Mienie niemieckich instytucji z tych terenów, w tym muzeów,
przejęło państwo polskie. Kolekcje uległy rozproszeniu, a do Warszawy trafiła
część zbiorów przedwojennego niemieckiego Schlesisches Museum der
bildenden Künste (Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych) we Wrocławiu, w tym
pokaźna, budowana przez lata, kolekcja prac rysunkowych i graficznych Adolpha
Menzla. Po blisko 100 latach od tamtych wydarzeń badania proweniencyjne nad
zbiorami, a także niezaprzeczalny talent i kunszt artystyczny Adolpha Menzla
doprowadziły MNW do przygotowania wystawy.
Ekspozycję „Adolph Menzel (1815–1905). Niestrudzony obserwator” uzupełniają
dzieła użyczone przez muzea narodowe we Wrocławiu i Poznaniu oraz
Kupferstichkabinett i Alte Nationalgalerie w Berlinie.
Kurator wystawy: Piotr Borusowski (MNW)
Współpraca: Ewa Frąckowiak (MNW)
Wystawa jest objęta patronatem honorowym Ministra Kultury i Dziedzictwa
Narodowego.
Wystawę dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa
Narodowego.
Źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie
